Undanfarið hefur mikið verið rætt um verðbólgumarkmið. Undirritaður hefur skrifað nokkuð um þá einkennilegu staðreynd að "hinir vísustu" menn halda fram hver sínum stórasannleik með þeim afleiðingum að almenningur á ekki auðvelt með að átta sig á réttur og röngu þegar að hagfræðinni kemur.

Hér á eftir fylgir niðurlag síðustu greinar minnar á http://www.thjodviljinn.blog.is

Með öðrum orðum: Hafi Jóseph rétt fyrir sér leiða stýrivaxtahækkanir ekki til annars en að hækka innlendar vörur til jafns við þær innfluttu. Við endurtekinn lestur greinarinnar vaknar óneitanlega sá grunur að að greinarhöfundur hafi mikið til síns máls. Hversu oft og ákaft sem bláu höndinni er veifað í Seðlabanka Íslands lækkar ekki bensínið, ekki heldur innfluttar matvörur – aftur á móti hækka vörur framleiddar innanlands í takt við hinar innfluttu. Því er líkast sem hagfræðingar og stjórnendur Seðlabankans telji það hlutverk sitt að sjá til þess að innlendu vörurnar tapi ekki leiknum – þær skulu fyrr eða síðar hækka jafn mikið og hinar erlendu! Látum ekki útlendinga plata okkur! Verum ekki minni menn en þeir! Við getum sko líkað hækkað okkar vörur ekki síður en aðrir og hafiði það.

hágé.

Já, Þjóðviljinn er kominn aftur, raunar í míniútgáfu. Hér verða styttri útgáfur af greinum á Moggablogginu og jafnvel viðbót ef því er að skipta.
Í þetta sinn er ástæða til að bætia við lítilli frétt, sem snertir fyrirlestur hins "virta" sárfræðings sem talaði í Háskóla Íslands um það að bankarnir væru dauðir. Fréttin er á mbl.is og er um það að Landsbankinn hafi hagnast um ríflega 17 milljarði á fyrsta ársfjórðungi - talsvert betri afkoma en á sama tíma í fyrra. Satt að segja einkennileg vísbending um væntanlegt andlát!
hágé.

Bíða gull og grænir skógar þeirra sem verða gjaldþrota?

Ég hafði varla staðið upp frá lyklaborðinu, eftir að hafa nöldrað yfir vandræðagangi Seðlabankans. Hann kynni engin ráð við efnahagsvandanum annan en þann að hækka stýrivexti. Já, ég hafði rétt lokið pistlinum þegar sjálfur forsætisráðherrann kom í fjölmiðla og var sama sinnis og Þjóðviljinn. Seðlabankinn ætti að lækka vexti á næstunni. Ég ræð að vísu engu um það, bætti hann við og átti þá við ríkisstjórnina í heild.

Ekki trúi ég að forsætisráðherrann liggi yfir bloggsíðum, en merkileg er þessi tilviljun. Kannski hann sé að sjá ljósið? Ég taldi vandlifað um þessar mundir. Rétt eftir að forsætisráðherrann sagði skoðun sína, flutti "merkur fræðimaður" erindi í Háskólanum og sagði að allt færi til andskotans á næstu tveimur árum og ætti að fara þangað. Eftir það færi landið að rísa. Bankarnir væru dauðir - og í guðanna bænum ekki tengjast evrunni. Látið fólk og fyrirtæki verða gjaldþrota, þá lagast ástandið,  sagði hann en nefndi ekki það gull eða grænu skóga sem biði þeirra er yrðu gjaldþrota.

Ekki var þessi boðskapur til að hækka risið á landanum. Aftur á móti sagði frá því í fréttum  áðan (hádegi 6. maí) að bankarnir væru ekki dauðari en svo að skuldatryggingarálagið erlendis færi nú lækkandi og þeim stæðu til boða lán, sem þeir hefðu ekki einu sinni beðið um. Einn "greiningargúrúinn" lét hafa eftir sér að ástandið væri að lagast.

Það er ekki bara vandlifað, efnahagsleg tilvera þjóðarinnar verður því torskildari sem fleiri "sérfræðingar" segja álit sitt - að ekki sé nú minnst á stjórnmálamennina.

hágé.

Þjóðviljinn hefur fengið nýtt heimilisfang, a.m.k. um sinn: http://thjodviljinn.blog.is/blog/thjodviljinn/
Hann lætur vonandi á sér kræla í nýja staðnum fljótlega.
hágé.
                                    Fall á hrun ofan

Hagfræði og „hegðun á markaði” eru áreiðanlega einhver torskildasta „vísindagrein” undir sólinni. Þessa dagana verða landsmenn, og að því er best verður séð að nokkru leyti hinn vestræni heimur allur, vitni að „hagfræðilegum náttúruhamförum”, sem til dæmis eru sagðar koma verr við bandarísk tryggingafélög en náttúruhamfarirnar í New Orleans um árið.

Þessa stundina kostar evran 125 krónur og er snöktum dýrari en hún var í morgun, fyrir ca 8 klukkutímum. „Hamfarirnar” hér á landi virðast talsvert alvarlegri en í grannlöndunum, sem birtist í því að gengi krónunnar fellur miklu meira og hraðar en aðrir gjaldmiðlar, með þeim afleiðingum að skuldir heimila og verðlag almennt rjýkur upp.

Hlutverk Seðlabankans er sérstaklega torskilið í þessu sambandi. Hingað til hefur hann haldið uppi háum stýrivöxtum með þeim rökum að halda niðri verðbólgu. Nú gerist það eins og lægð gangi yfir landið að verðbólgan ríkur upp án þess að banki þessi hafi hróflað við nefndum vöxtum. Stýrivextirnir (sem raunar er torvelt að sjá hverju stýra) eru áfram ofur háir (sem átti jú að halda gengi krónunnar uppi) en krónan stingur af niður í undirdjúpin. Afleiðingin er sögð sú að nú geti bankinn ekkert gert, ekki dugi að hækka vextina og lækkun myndi samkvæmt vísindunum enn hraða falli krónunnar. (Væri kannski ráð að hækka þá uppí 30%?) Samhliða þessu falla svo hlutabréf í verði og þykir einstaklega varhugavert að eiga í Spron og Fl-group. Allir vilja selja. Síðarnefnda fyrirtækið er reyndar kapituli útaf fyrir sig og mikil undur að ekki skuli vera búið að leysa félagið upp. Eins og kunnugt er hefur það aldrei haft neina starfsemi eða framleiðslu með höndum frá því að því var breytt úr flugfélagi í fjárfestingafélag. Viðfangsefni starfsmannanna sýnast hafa falist í því að fletta hlutabréfum á tölvuskjám og „kaupa og selja” þegar það var talið hagstætt. Það sem merkilegra er: forsvarsmenn fyrirtækisins hafa haldið sig meiri kraftakalla en nokkur glóra var í. Þannig eignaðist félagði fimmtungs hlut í Finnair, finnska ríkisflugfélaginu. FL-groupparar vildu komast þar í stjórn en fengu ekki. Finnska ríkið kærði sig ekki um slíka sendingu. Piltarnir munu hafa óskað breytinga á félaginu í krafti eignarhlutarins en var sagt að éta það sem úti frýs. Grouppararnir lögðu með öðrum orðum til atlögu við finnska ríkið, sem hefur átt meirihluta í þessu félagi um langan aldur og eftir því sem best er vitað hafði ríkisstjórnin ekki hug á að gera þar á neinar breytingar og varðaði ekkert um „frómar” óskir FL-piltanna. Einkavæðing var ekki á döfinni.

Sjórnendur þessa pappírsfyrirtækis (eða ætti kannski að kalla það skjáfyrirtæki?) höfðu aftur á móti lag á að koma rekstrakostnaðinum hraustlega upp og er á fréttum að skilja að ekki hafi dugað neitt minna en standandi einkaþotu á vellinum ef hinum hugumstóru dytti eitthvað snjallt í hug að gera erlendis.

Lengi hefur verið vitað að krónan hefur verið of hátt skráð fyrir útflutningsgreinar eins og sjávarútveginn. Allir sem fást við útflutning og sölu á þjónustu úr landi segja væntanlega: Loksins – loksins! Gengisfallið vegur upp kvótaskerðinguna, verð á áli og þar með raforku snarhækkar og svo framvegis.

Fjölmiðlarnir hafa aftur á móti verið miklu uppteknari af því hvernig fjárfestingafélögum og bönkum reiðir af og þeir hafa svo sem haft frá nógu að segja: fall á hrun ofan. Hinsvegar hefur ekki farið mikið fyrir lítilli frétt, kannski var það bara athugasemd Davíðs Seðlabankastjóra, eða einhvers óbreytts hagfræðings, sögð í einskonar framhjáhlaupi við annað. Ég þóttist sem sagt taka eftir því að nú væru bankarnir einu sinni enn komnir á kreik. Þeir losuðu sig við íslenskar krónur og fengju gjaldeyri í staðinn. Afleiðingin er sú að við komandi ársfjórðungsuppgjör munu þeir geta sýnt miklu betri afkomu en ella, en krónana féll. Þeir eiga með öðrum orðum sjónógan rándýran erlendan gjaldeyri, keyptan á útsölu, sem gerir ársreikningana væntanlega meira heillandi fyrir eigendurna.

Lágt settur almenningur, ekki síst bótaþegar og þeir sem eru á allra lægstu laununum, er hinsvegar varnarlaus, verðlag hækkar, afborganir hækka. Ríkisstjórnin gerir eðlilega ekkert í sambandi við gengisfallið. Hún gæti eftur á móti aðstoðað þá verst settu með því að flýta lofuðum aðgerðum í síðustu kjarasamningum. Hvernig væri nú fyrir fjölmiðlana að hamra á því á sama hátt og hlutafjárfallinu?

hágé.

 

Öfugmælavísa?

Á ótrúlega skömmum tíma hefur umræðan um efnahagsmál snúist við hér á landi. Nú segja „vitrir” menn blasa við feikilega óáran, og er jafnvel að heyra á sumum að við hefðum betur hlustað á Den danske bank um árið þegar hann sagði að hér myndi verða hrun, „íslenska viðskiptamódelið” gengi ekki upp.

Rétt eins og hendi sé veifað hefur skyndilega komið í ljós að „útrásarmennirnir” hafi verið á hálum ís. Þeir, í gegnum bankana, hafa tekið firnaleg lán erlendis á lágum vöxtum en lánað þau svo út á talsvert miklu hærri vöxtum. Afleiðingin af öllu þessu er nú sögð sú að Íslendingar eru taldir skuldsettasta þjóð veraldar og engin leið verði að greiða þær skuldir niður nema á mörgum áratugum og er svo að sjá að ef það tækifæri ekki gefst sé allt endanlega farið fjandans til.

Ekki ætlar undirritaður að efast um hinar erlendu skuldir en óhjákvæðilegt er að spyrja um leið hverjir séu skuldararnir. Væntanlega ber fyrst að nefna bankana, þá orkufyrirtækin, sjávarútveginn og svo framvegis. Samkvæmt kenningunni um lántökur, sem vel má bendla við Framsóknarflokkinn, var í góðu lagi að taka geypilega há lán erlendis ef þau fóru til arðbærra fjárfestinga, sem skiluðu meiru í þjóðarbúið en nemur afborgunum og vöxtum. Allt eru þetta einfaldar og auðskiljanlegar teoríur: bankar eru jú allstaðar reknir á þann hátt að greiða lægri vexti af innlánum en þeir taka af útlánum og ekki á að vera vandi að skilja að arðbærar fjárfestingar þoli miklar lántökur.

Hvað er þá að? Líklega það helst að bankarnir hafi á næstunni ekki sömu möguleika til að hagnast á lágum innlánsvöxtum en háum til útlána. Það þýðir væntanlega að það dregur stórlega úr vaxtamun og það sem verra er: Íslendingar eru einfaldlega ekki nógu margir til að taka þau lán í bönkum sem gefa þeim þær tekjur sem þarf til að greiða niður skuldir í útlöndum. Eina leiðin út úr þeim vanda sýnist vera að lána útlendingum á kjörum sem Íslendingar einir hafa látið bjóða sér hingað til og erlendir viðskiptavinir líta yfirleitt ekki við.

Við höfum vanist því frá blautu barnsbeini að þeir sem taka lán eigi að borga þau til baka, en aðrir ekki – líka einföld og auðskilim teóría í bankaviðskiptum. Nú er hinsvegar komin í loftið ný hugsun í þessum efnum. Einkavæddir íslenskir bankar eru ekki meira einkavæddir en svo að styrkur þeirra er talin felast í því að ríkið hlaupi undir bagga ef illa fer. Auðskilið ef bankarnir væru í ríkiseigu en torskilið eftir að þeir hafa verið seldir einkaaðilum. Samkvæmt þessu hafa kaupendurnir keypt bankana í fullvissu þess að ríkið myndi aldrei láta þá fara á hausinn.

Hvers vegna voru erlendir bankar, „virtar” stofnanir, svo fúsir til að lána íslensku bönkunum á hagstæðum kjörum? Ég hef sagt það áður á þessum vettvangi að erlendu bankarnir hljóti að hafa séð að hinir íslensku voru seldir fyrir lítið, þeir væru í raun miklu sterkari en söluverðið gaf til kynna.

Það er ekki á færi leikmanns að spá um hvernig þetta fjárhættuspil kann að fara. Vaninn er sá að spilamenn tapa yfirleitt aftur því sem þeir hafa unnið. Ísland er ekki eyland á þessu sviði, handagangur á erlendum mörkuðum hefur áhrif hér, taugaveiklaður banklastarfsmaður í Hong Kong getur auðveldlega sent frá sér taugaveiklunarbárur um allan hinn „frjálsa” heim með ófyrirséðum afleiðingum.

Mörgum okkar, sem höfum stutt VG og styðjum enn, hefur runnið til rifja í gegnum tíðina hvernig flokkurinn virðist oft skila skila auðu í augum almennings þegar kemur að úrlausn flókinna efnahags- og atvinnumála. Andstæðingunum hefur tekist ótrúlega vel upp í því að koma á flokkinn neikvæðri ímynd, hann hafi alltaf verið á móti, segja þeir, og sé það enn – segi stöðugt nei. Nú bregður hins vegar svo við að flokkurinn hefur kynnt tillögur í efnahagsmálum, sem meðal annars hafa það að markmiði að auka eigið fé Seðlabankans, ná fé út úr hagkerfinu og draga þannig úr óæskilegri spennu. Þetta á að gera með því að gefa út ríkisskuldabréf með þeim skilmálum að kaupendurnir þurfi ekki að greiða af þeim fjármagnstekjuskatt.

Það var og – ríkisskuldabréf með samkeppnishæfum skattfrjálsum vöxtum. Er ekki eitthvað vert frekari umhugsunar í þessari hugmynd? Hverjir eiga að kaupa bréfin? Lítið gagn er í að leyfa bönkum að kaupa þau. Lífeyrissjóðir? Hugsanlega, en draga þau kaup fé út úr hafkerfinu? Láglaunafólk, eftirlaunaþegar og öryrkjar? Þar er varla feitan gölt að flá. Millistéttin? Jú eitthvað getur hún keypt en varla fyrir tugi milljarða. Þá eru eftir efnamennirnir, t.d. þeir sem eiga banka og fjölda annarra fyrirtækja í gegnum „erlend” fjárfestingarfélög (sem þeir eiga sjálfir), félög sem starfa í skattaskjóli á Ermasundseyjum, Kýpur, Bermuda og víðar. Þessi fjárfestingafélög hagnast um tugi milljarða á ári hverju á starfsemi annarra fyrirtækja. Indriði H. Þorláksson hefur bent á að arður sem þeim er greiddur sé ekki skattlagður. Hjá þeim hópi manna sem eiga þessi félög, sýnist mega ná í talsvert fé en ég get ekki neitað því að það hljómar eins og öfugmælavísa að leyfa þeim fyrst að hagnast án skattgreiðslu af arði og selja þeim síðan ríkisskuldabréf þar sem ekki er innheimtur skattur af vaxtatekjunum!

Þórólfur Matthíasson prófessor sagði á dögunum það sem enginn stjórnmálamaður virðist þora að nefna: Ríkið þarf að innheimta hærri skatta. Undirrtaður hefur margsinnis haldið því fram að skattleggja eigi hærri tekjur meira en gert hefur verið, það er eina raunhæfa leiðin til að draga fé út úr hagkerfinu og svo ættu menn að hlíta ráðum Indriða H. Þorlákssonar fyrrverandi ríkisskattstjóra og reyna að ná til þeirra peninga sem á löglegan (en ekki að sama akapi siðlegan) hátt sleppa undan skatti.

hágé.

 

 

Vindgangur kapitalismans

 

Undanfarnar vikur hafa verið bornar fyrir okkur fréttir af stórkostlegu „hruni” á hlutabréfamörkuðum, bæði hér heima og erlendis. Blöðin segja frá því að á fáeinum klukkutímum hafi milljarðar á milljarða ofan fokið út í bláinn, orðið að engu, menn sem vissu ekki aura sinna tal að morgni áttu varla fyrir strætó að kvöldi. Þeir sem eiga hlutabréfin hafi með öðrum orðum „tapað” óhemjulegum fúlgum. Skýringin er rakin m.a. til þess að bandarískir bankar hafi lánað fólki fyrir húsnæði, sem fyrirfram var vitað að gæti ekki staðið í skilum. Þessum lánum hafi svo verið vafið saman í „vöndla” sem aftur hafi verið seldir um allan heim. Fyrir venjulegt fólk eru svona viðskipti æði torskilin, og enn óskiljanlegra að bandarísku bankarnir skyldu lána þeim sem þeir vissu að gætu ekki borgað.

Hér á landi hafa „tapast” fleiri milljarðar en tölu verður á komið. „Galdramenn” fjármálaheimsins hafa reynst vera glámskyggnir eins og við hin, verðmæti bréfanna sem þeir keyptu á sífellt hærra verði gufaði upp, hvarf eins og sápukúlur. Það sem vekur sérstaka umhugsun áhorfandans er sú staðreynd að hlutabréf hafa gengið kaupum og sölum að því er virðist án nokkurs tillits til reksturs þeirra fyrirtækja sem menn bröskuðu með. Selt er og keypt út á svokallaðar „væntingar”, menn vonast eftir, ja, hverju? að hagnaður fyrirtækjanna verði svo mikill að þau geti skilað nýjum hlutafjáreigendum arði, jafnvel þótt bréfin séu keypt á margföldu nafnverði (sem vissulega þar ekki alltaf að vera rétt verð) eða margföldu því verðmæti sem arður verður greiddur út á? Með öðrum orðum það er verið að braska með hugarflug manna, sem kaupa sjaldnast nema að litlum hluta fyrir sína eigin peninga, heldur lánsfé úr bönkum. Svo kaupa bankar í fjárfestingafélögum, og fjárfestingafélög í bönkum eða fasteignafélögum og sömu bankar lána enn öðrum til að geta keypt í þessum sömu félögum. Upptalningin myndi æra óstöðugan.

Erlendir aðilar hafa marg varað við að íslensk félög eigi hvert í öðru í allt of ríkum mæli og sömu aðilar eigi t.d. í bönkunum í gegnum ólík félög. Skemmst er að minnast þess að Jón Ásgeir Jóhannesson varð að leggja gríðarlegar fasteignir inní FL-Group til að þessi stóri eigandi í Glitni (FL-Group) stæði nógu vel, þannig að bankinn yrði ekki fyrir skaða. Þá er vert að minnast annarrar hliðar á þessum peningi. Fjárfestingafélagið Gnúpur, sem hefur enga starfsemi með höndum, að því er best er vitað, aðra en þá að sýsla með hlutabréf, (kannski hefur félagið keypt bandaríska vöndla, með teyju utanum, hver veit?) varð að hætta við að láta innrétta fyrir sig 1000 fermetra hæð í Borgartúni, vegna þess að bréf í eigu félagsins (áreiðanlega keypt með lánum í bönkum) hrundu í verði. Inná þessa hæð komu aldrei neinir starfsmenn til að raða upp hlutabréfum eða glápa á tölvuskjái, þótt félagið hafi eytt mörg hundruð milljónum í hönnun og innréttingu á glæsilegu skrifstofuhúsnæði.

Þó hér sé aðeins drepið á fátt eitt, þá stendur kapitalisminn og þar með íslenskt efnahagslíf á þessum grunni, braski með vöndla og væntingar, en ekki því hvernig gengur að reka fyrirtækin. Lífið í kringum þetta hljómar að sönnu spennandi, allmargir hafa morð fjár á milli handanna, fljúga milli landa í einkaþotum, og haga sér eins og krakkar í dótabúð. Kunningi minn sem þekkir til í landbúnaði sagði við mig þegar viðskiptajöfur nokkur hafði keypt jörð, sem enginn treysti sér lengur til að búa á, fyrir 70 – 80 milljónir: Fyrir þann sem á einn milljarð og von á öðrum á næsta ári skiptir ekki máli hvort jörðin kostar 70 eða 100 milljónir. Má þá bæta við að langi manninn í bíl bíttar engu hvort hann kostar 2 eða 10 milljónir, vilji hann byggja sér hús er sama hvort það er 100 fm að stærð eða 1500 (eitt slíkt er í byggingu í Mosfellsbæ).

Meðan allt leikur í lyndi og væntingar og vöndlar eru einhvers virði skiptir almenning litlu máli hvernig hinir nýríku leika sér með peningana. Öðru máli gegnir þegar botninn dettur úr væntingunum og innihald vöndlanna kemur í ljós. Þá þurfa bankarnir að hirða hlutabréfin, og munu þá væntanlega eignast meira hver í öðrum og enn meira á fjárfestingafélögum og þar fram eftir götunum, en því miður: allt mun þetta reynast harla lítils virði.

Það sem skiptir almenning aftur á móti máli er hvernig starfandi fyrirtækjum, stórum og smáum, gengur í sínum rekstri. Geta þau greitt bærileg laun, og þannig haldið uppi þolanlegum lífskjörum, eða ekki. Það er veruleiki launamannsins, veruleikinn sem einn skiptir máli þegar alls er gætt. Í því samhengi eru „væntingar og vöndlar” eins og hver annar vindgangur kapitalismans.

 

hágé.

Ránskjaravísitala

Íslensku bankarnir hafa á undanförnum árum breyst í alþjóðleg fyrrtæki, með meirihluta tekna sinna erlendis. Þeir haf verið í útrás og má einatt ráða af fjölmiðlum að þjóðin eigi að vera stolt af.

Eins og allir muna voru ríkisbankarnir tveir seldir á afar hagstæðu verði hér um árið, sennilega eftir sama mottói og Bónusfeðgar ganga fyrir: Íslenska ríkið verður alltaf með lægsta verðið.

Áður en lengra er haldið er rétt að muna að Íslendingar eru rétt um 300.000 þessi árin, en voru reyndar ekki svo margir þegar bankarnir voru seldir. Ef bankaviðskiptum er gróflega skipt í fjóra jafna parta, einn fyrir Búnaðarbankann sáluga, annan fyrir Landsbankann, þriðja fyrir Íslandsbanka (Glitni) og þann fjórða fyrir samanlagða sparísjóðina. Þá kemur út að hver af þessum fjórum hefur haft 75.000 viðskiptavini. Í alþjóðlegum samanburði þykja 75.000 manns ekki margt fólk, í besta falli partur af lítilli borg, jafnvel bara götu. Útlendur banki sem lifði á slíkum fjölda fólks myndi hvergi ríða feitum hesti frá viðskiptunum og engum lifandi manni myndi detta í hug að stofna lánastofnun fyrir svo fámennan hóp.

Hér á landi gilda greinilega önnur lögmál. Ekki höfðu bankarnir fyrr verið seldir en þeir tóku að breiða úr sér erlendis. Allar gáttir stórra útlendra lánastofnana stóðu þeim opnar, þeir keyptu sjálfir fjármálafyrirtæki og banka útum allt jafn auðveldlega og almenningur kaupir mjólk og brauð. Það kom með öðrum orðum í ljós að þessir 75.000 Íslendingar voru hreinir kostagripir, dýrðlegri mjólkurkýr en áður höfðu sést á byggðu bóli. Svo traustur var fjárhagur bankanna að erlendir bankar slógust um að lána þeim enn meira fé, svo þeir gætu keypt enn fleiri banka og fyrirtæki erlendis. Þegar svo var komið að bankarnir ráku aðskiljanleg fyrirtæki, eða lánuðu öðrum fyrirtækjum peningana sem stóru bankarnir lánuðu þeim, tóku bjöllurnar að klingja í höfði undirritaðs. Hvernig í ósköpunum getur staðið á því að litlar hverfisknæpur, sem sýsla með peninga fólks, geta á einu andartaki vaxið jafnvel hraðar en gorkúlur á haug?

Á því getur ekki verið nema ein skýring: það er slíkur gróðavegur að lána 75.000 Íslendingum peninga að á þeim grunni má umsvifalaust reisa alþjóðlegt stórveldi með þúsundir manna í vinnu. Grunnurinn, íslensku viðskiptavinirnir, er svo traustur að þar er hvergi að finna smugu og ennþá síður brest. 75.000 kostagripir, sem borga hæstu vexti á byggðu bóli, fyrir utan að lánveitandinn hefur hverja króna rántryggða, með því séríslenska fyrirbæri sem réttast er að nefna sínu rétta og gagnsæja nafni, ránskjaravísitölu.

Íslensku bankarnir starfa nú á sama markaði og erlendir bankar, n.b. sá hluti starfseminnar sem fer fram erlendis. Segjum að Den danske bank láni manni kýrverð með 3% vöxtum. KB banki yrði að gera það sama á hinum danska markaði, jafnvel hafa vextina 2,8%. En vegna þess að KB/Glitnis/Landsbanka Íslendingar er bara 75.000 nennir Den danske bank ekki að lána nokkrum Íslendingi kýrverð. Þá eru íslensku bankarnir svo elskulegir að taka þessa þjónustu að sér. Þeir lána kýrverð með tvisvar til þrisvar sinnu hærri vöxtum á Íslandi en þeir geta tekið í Danmörku. Þar að auki hafa þeir fundið, í samvinnu við Seðlabankann, þetta snilldarbragð - ránskjaravísitöluna. Íslendingurinn sem fær lánað kýrverð hjá íslenskum banka á Íslandi, borgar ofurvexti og það sem meira er: mörg einkenni eru um það að ránskjaravísitalan rántryggi verðið svo rækilega að viðkomandi banki gæti lánað fyrir heilu kúabúi þegar hann hefur fengið kýrverðið endurgreitt.

Talsmenn hins "frjálsa markaðar" segja að vextir og lánskjör lagist ekki á Íslandi fyrr en erlendir bankar taki hér til starfa - samkeppnin læknar öll mein, segja þeir. Hvaða þörf er á "erlendum" bönkum hér? "Íslensku" bankarnir hafa meirihluta tekna sinna erlendis, eins og áður sagði. Þar starfa þeir á þeim grundvelli sem gildir í viðkomandi löndum, lána óverðtryggð lán á samkeppnishæfum vöxtum. Þar að auki gera þeir nú upp í erlendri mynt (amk. KB-banki) Hvers vegna haga þeir sér ekki hérlendis eins og erlendis, lána Íslendingum á sömu kjörum á Íslandi eins og Dönum í Danmörku o.sv.frv. - þeir eru hvort eð er ekki íslenskir nema að nafninu til? Gæti það verið vegna þess að forstjórarnir rabbi saman yfir kaffibolla um það mikla lífslán að reka banka á Íslandi?

hágé.

 

 

Örorka - starfsgeta

 

Um þessar mundir er talsvert rætt um svokallaðan áfallatryggingasjóð, en hugmyndir um hann hafa verið að þróast í samtölum fulltrúa Alþýðusambandsins og Samtaka atvinnulífsins undanfarna mánuði. Hugmyndirnar eru ekki fullmótaðar, en grunnhugsunin virðirst vera sú að lækka kostnað samfélagsins af örorku annars vegar en bæta um leið stöðu öryrkja. Fljótt á litið sýnist þetta tvennt vera ósamrýmanlegt en svo þarf ekki að vera.

Stærsti ágalli þess kerfis sem nú er við lýði er að endurhæfingarúrræði eru af alltof skornum skammti og atvinnuendurhæfing svo gott sem engin. Þeir sem verða fyrir alvarlegum slysum eða veikindum og meðfylgjandi örorku hafa ekki átt kost á annarri endurhæfingu en þeirri sem kann að gera þá sjálfbjarga til að annast um sjálfa sig. Hugmyndirnar um áfallatryggingasjóð verður því að skoða í samhengi við tillögur sem komu frá nefnd á vegum ríkisvaldsins, en í áliti nefndarinnar er komist að því að breyta skuli örorkumati þannig að í stað þess að meta örorku skuli metin starfsgeta.

Hvað þetta mun hafa í för með sér er ekki einfalt að átta sig á. Þó sýnist ljóst að hver sá sem í dag er metin 75% öryrki og talinn óvinnufær mun eftir svona breytingar, ef fram ná að ganga, verða talin hafa 25% starfsgetu og telst því ekki með öllu óvinnufær.

Til þess að svona breytingar laski ekki stöðu öryrkja er því mikilvægt að koma upp margfalt öflugri endurhæfingu en nú stendur til boða og hún verður að hefjast strax og hægt er eftir slys eða veikindi og standa óslitið þangað til sjúklingurinn hefur náð þeim bata og starfsorku sem möguleg er, því þá er til þess ætlast að öryrkinn leiti sér að vinnu. Það eitt er ekk einu sinni nóg - það verður að "halda utan um" þann sem verið er að endurhæfa og leiða hann í gegnum nýtt ferli, sem getur verið nám eða vinna á allt öðru sviði en viðkomandi vann á áður.

Atvinnurekendur og stjórnendur fyrirtækja hafa allt vald til að ráða og segja upp starfsmönnum sínum, síðasta orðið er hjá þeim. Þeir verða naumast skyldaðir til að taka í vinnu starfsmann með 25% starfsorku, ekki síst ef þeim stendur til boða annar með fulla starfsorku. Öryrkinn sem þannig háttar til um getur því hæglega lent á skelfilegum hrakhólum þar sem menn sýnast gera ráð fyrir því að lífeyrir hans yrði þá 75% (af hverju er mér ekki ljóst). Hér skiptir atvinnuástand og búseta öllu máli. Dragi verulega úr framboði á störfum frá því sem nú er getur auðveldlega farið svo að maður með 25% starfsgetu fái alls ekkert að gera, eins þótt hann sé allur af vilja gerður. Í annan stað skiptir búsetan miklu máli. Setjum okkur í spor sjómanns á Tálknafirði, sem yrði fyrir slysi. Eftir endurþjálfun lendir hann í því að fá alls enga vinnu í samræmi við starfsgetuna í sinni heimabyggð. Honum sýnast allar bjargir bannaðar nema að flytja þangað sem von er um atvinnu í samræmi við starfsgetuna, en á sjó fer hann aldrei aftur, einfaldlega vegna þess að enginn getur stundað sjómennsku nema vera vel á sig kominn. Hvað á hann að gera? Flytja frá verðlausum eignum á höfuðborgarsvæðið? Hvað kostar það og hver á að bera þann kostnað?

Öflug endurhæfing (sem hefði átt að standa til boða fyrir löngu) og ný skilgreining á örorku getur því vissulega lækkað kostnaðinn við örorkulífeyri með því að koma fleirum til hlutastarfa (vonandi sem flestum í fullt starf), dregið úr nýgengi örorku. Á hinn bóginn verður að gæta þess að ekki myndist gloppur þar sem misréttið eykst, sumir öryrkjar komist greiðlega í viðráðanlegt hlutastarf á meðan aðrir eiga þess engan kost.

Enda þótt áfallatryggingasjóður sé ekki hluti af þessari hugmynd (um að meta starfsgetu í stað örorku) vakna líka spurningar um áhrif hans. Grundvallarspurningin er auðvitað sú hvort aðilar vinnumarkaðarins geti samið sín í milli um víðtækar breytingar á velferðarkerfinu, þ.m.t. að færa hluta þess frá almannatryggingum yfir til sín. Þetta hlýtur að vera í hæsta máta flókið og verður naumast gert nema í samvinnu við ríksvald og Alþingi. Þar sem áfallatryggingasjóðurinn er enn á vinnslustigi er erfitt að staðhæfa neitt um hverju hann muni breyta, en talsverð hætta sýnist blasa við af sömu ástæðum og nefndar voru hér að framan. Formaður Öryrkjabandalagsins hefur látið þau orð falla að hér sé á ferðinni stærsta atlaga að almannatryggingakerfinu síðan því var komið á laggirnar. Þetta eru stór orð og ég fæ ekki séð að hann finni þeim örugglega stað, mér hefur þá a.m.k. sést yfir þau.

Fyrir því eru auðvitað mörg fordæmi að aðilar vinnumarkaðarins semji við ríkisvaldið um tilteknar lagabreytingar, til að bæta kjör launafólks eða bótaþega. Það ætti eins að vera hægt nú eins og áður. Á hinn bóginn þarf örugglega að fara varlega í að færa einhvern hluta almannatryggingakerfisisns yfir til aðila vinnumarkaðarins. Megin hugsun almannatrygginga byggir á því að ríki og sveitarfélög tryggi þegnunum lágmarkstekjur til að lifa af.

Því er sérstök ástæða til að hvetja verkalýðshreyfinguna til að fara varlega, því að þeir sem hér um ræðir eiga enga beina aðkomu að kjarasamningum og eru þolendur slysa eða alvarlegra veikinda, sem ekki aðeins leiðir til skertrar starfsorku heldur einnig minni lífsgæða. Því er hér í lokin bent á hugmynd sem er svona: Um leið og starfsgeta er metin eftir endurhæfingu og öryrkja úrskurðaðar bætur fái hann einnig eingreiðslu vegna skertra lífsgæða, greiðslu sem er nógu há til að gera viðkomandi kleift að búa í haginn í ljósi breyttra aðstæðna. Eins og nú er verður ekki séð að skert lífsgæði séu nokkurs metin, þvert á móti verða þolendurnir að una við skertar tekjur samhliða skertum lífsgæðum. Um slíkar greiðslur yrði að sjálfsögðu að setja reglur sem tryggðu bótaþegum þolanlegt jafnræði.

Að síðustu þetta: Gæti ekki verið skynsamlegt að taka þessar miklu breytingar í skrefum á nokkrum árum, byrja á því að stórefla starfs- og endurhæfingu og sjá hvort á þann hátt dragi ekki úr nýgengi örorku, taka til dæmis í þetta verkefni fimm ár og meta stöðuna að þeim loknum.

hágé.

 

Sumarfrí

 

Fjöldi fóilks hefur mikla ömun, gott ef ekki skömm á eldhúsdagsumræðum á Alþingi. Og satt er það að ekki eru allir ræðumenn jafn skemmtilegir eða vitrir í meðallagi. Ég er hins vegar á því að oft megi hafa lúmskt gamana af ræðum þingmanna í beinni útsendingu og nefni ég þá uyppáhaldaþingmann minn fyrst, Guðna Ágústsson. Maðurinn er yndislega orgínal, klassískur eins og gott tónverk frá miðri nítjándu öld.

 

Þó seint sé er ástæða til að fara nokkrum orðum um stefnuræðu forsætisráðherra og gera fyrst grein fyrir þeirri undrun manns hvað Sjálfstæðisflokkurinn getur teflt fram fjölbreyttu og ólíku liði. Geir Haarde er svo mikil andstæða við Davíð Oddson að manni dettur í hug ungbarn annars vegar og ungmenni á refilstigum stórvandræða hins vegar þegar maður ber þá saman. Geir er allra manna kurteisastur og lætur aldrei hanka sig á neinu sem máli skiptir. Vill öllum gott gera, og ef einhver á að verða útundan, eins og sjálfsagt er þegar Sjálfstæðisflokkurinn er annars vegar, þá er hann ekkert nema samúðin og eftirsjáin yfir því að geta ekki gert eins og hann langar þó til.

 

Hann flutti dásamlega sósíaldemókratíska stefnuræðu þegar Alþingi kom saman á dögunum. Nánast í annarri hverri setningu boðaði hann aukna aðstoð við þá sem minna mega sín og hefðu hvorki Össur né Jóhanna gert betur í þeim efnum. Hann missteig sig aldrei, svo ég tæki eftir, og aldrei heyrðist þessi hrokafulli tónn sem Davíð Oddsson þótti svo gaman að koma upp úr sínum barka. Forsætisráðherrann var svo ljúfur að mann langaði helst til að leggja hann í dún vestan af Ströndum og lesa fyrir hann ævintýri um Búkollu, eða góða sögu úr þjóðsögum Jóns Árnasonar.

 

Ekki hvarflar að manni að þessi maður muni gera nokkurn skapaðan hlut sem hallar á öryrkja, gamalt fólk eða aðra þá sem illa kunna að vera staddir. Og svo ljúfur var hann að maður hallast helst að því að hann vilji gera betur við þá sem hafa það afar gott fyrir, til dæmis með því að lækka skatta á þeim sem hafa háar tekjur. Það sér auðvitað hver sæmilega viti borin vinstri maður að það er akkúrat það sem við þurfum – að þeir sem hafa það gott hafi það betra, en hinir jafn skítt og áður, en takið eftir því ekki verra.

 

Ég lá heillaður í sófanum, annars vegar fyrir hinni hugljúfu kurteisi og hins vegar yfir þeim háleitu markmiðum sem ráðherrann hefur fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Ekki dettur mér í hug að hella úr skálum reiði minnar yfir Samfylkinguna og enn siður Sjálfstæðisflokkinn fyrir að hafa farið í hina pólitísku hjónasæng. Ég ætla að bíða og sjá. Nú þegar er komið í ljós að flokkarnir lesa sama stjórnarsáttmálann á mismunandi hátt í mikilvægum atriðum. Þar sem hinn elskulegi forsætisráðherra var svona sosíaldemókratískur í sínum málflutningi, þá er ekki ástæða til að vera svartsínn á fyrstu vikum stjórnarinnar. Hver veit hvað kann að gerast? Látum sjá.

 

Ekkert skil ég aftur á móti í því af hverju margir Framsóknarmenn eru fúlir útí minn mann, Guðna Ágústsson. Ef ég væri Framsóknarmaður (hverju örlögin forði) þá myndi ég fylgja stráknum frá Brúnastöðum í gegnum þykkt og þunnt. Menn eru að tala um að setja Björn Inga Hrafnsson til æðstu meðtorða og ku berast um það ómur frá Finni Ingólfssyni forstjóra VÍS. Hvað þessir drengir af Suð-vestur horninu hafa til að bera er mér ómögulegt að sjá. Þeir eru í allra besta falli skoðanalausir og nú er orðið langt síðan að út kom bókin Uppseisn frá miðju. (Ef ég man nafnið rétt). Ég á auðvitað ekki að vera að leiðbeina Framsókn en sóknarfæri flokksins hljóta að felast í að losa sig annars vegar við arfleifð Halldórs Ásgrímssonar og hins vegar að veðja á Guðna og bjóða uppá framsækna miðjupólitík sem gengur í þéttbýlinu, jafnt og dreifbýlinu. Og er nú mál að linni, ég gæti farið að skrifa pólitískt prógramm fyrir Framsókn með sama áframhaldi – þvert um hug minn.

 

Að svo rituðu tilkynnist að Þjóðviljinn á Skaganum er kominn í sumarfrí, hvað það verður langt kann að ráðast af því sem gerist í þjóðfélaginu á næstu vikum.

 

hágé.

Dettur af manni andlitið

 

Stundum dettur af manni andlitið af undrun, þegar „sérfróðir menn” svara spurningum fréttamanna. Ástæðurnar eru tvær: í fyrsta lagi eru spurningarnar gjarnan eins og frá unglingum og í öðru lagi eru svörin einatt til marks um forstokkaða frjálshyggju. Þannig birtist Vilhjálmur Egilsson starfsmaður Samtaka atvinnulífsins nýlega í fjölmiðlum og staðhæfði – eina ferðina enn – að Íbúðalánasjóður væri einskonar úlfur í sauðargæru. Hann héldi upp verðbólgunni í landinu, hækkaði íbúðaverð með allt of háum lánum og var á Vilhjálmi að heyra að ef sjóðurinn yrði ekki skorinn niður við trog færi hér allt til fjandans.

 

Frjálshyggjumenn og ysta hægrið hefur hamast á tilvist Íbúðalánasjóðs um árabil. Bankarnir gerðu sameiginlega atlögu að hlutverki sjóðsins með því að hefja, svo að segja á einum degi, útlán til íbúðakaupa og buðust til að lána allt að 100% af ætluðu verðmæti eignar. Að sjálfsögðu ruku viðskipti með húsnæði upp úr öllu valdi um leið og verðið líka. Undirritaður hefur ekkert sérstakt á móti því að bankarnir láni til íbúðakaupa. Áratugum saman hafa þeir sagt nei við alla þá sem hugðust komi sér upp íverustað og hefur margur maðurinn farið eins og barinn hundur frá bankastjóra með eitt stórt nei í eyrunum.

 

Erfitt er fyrir almenning að átta sig á hvað bankarnir eru í rauninni margir. Flestir telja þá þrjá og er það áreiðanlega ekki vitlausari tala en hver önnur. Síðan koma fjárfestingabankar og allskonar lánafyrirtæki, þar á meðal á netinu, sem lána fólki peninga eins og hver vill hafa. Þannig er hægt að kaupa sér notaðan bíl með 100% láni með veði í bílnum og þannig mætti telja upp urmul af lánamöhuleikum sem Vilhjálmur Egilsson „gleymdi” að nefna um leið og hann lét Íbúðalánasjóð fara í taugarnar á sér – eða hafa þessi lán engin verðbólguáhrif?

 

Til hvers er verið að veita fólki lán til íbúðakaupa? Til hvers tekur fólk slík lán? Venjulegt skynsamt fólku, sem ekki þarf að vera málpípur bankanna eða samtaka atvinnurekenda, svara þessum spurningum á þann einfalda hátt að fólk taki fasteignalán til að koma sér þaki yfir höfuðið. Flóknara er þetta „vandamál” ekki. Þjóðin þarf að búa einhversstaðar og með tímanum hefur íbúðareign frelsað hana frá einhverjum ömurlegasta leigumarkaði sem fyrirfinnst á byggðu bóli.

Vilhjálmur Egilsson átti ekki annað erindi við þjóðina að þessu sinni en að vera málpípa bankanna og þeirra stóreignamanna sem hafa tök á að binda fé í útlánum. En hvert skyldi hafa verið erindi fréttamannsins? Grundvallarregla góðrar blaðamennsku er að fjölmiðlamenn séu þjónar lesenda/hlustenda/áhorfenda. Hvað eftir annað verður þess hins vegar vart að þeir eru það ekki, annað hvort af þekkingarskorti, eða þá að þeir eru þjónar eigenda fjölmiðlanna. Nýleg rannsókn tveggja stúdenta bendir einmitt til að sjálfir telji fjölmiðlamenn (nálega helmingur) að starfsystkini þeirra á öðrum miðlum séu í hagsmunagæslu fyrir eigendurna. Hér liggur greinilega fiskur undir steini.

Hvers vegna kemst Vilhjálmur Egilsson upp með það í Sjónvarpinu að telja Íbúðalánasjóð upphaf allrar ógæfu í efnahagsmálum? Fréttamaðurinn hefur engra hagsmuna að gæta, en hann var ekki undirbúinn, vissi ekki að hann þurfti að ganga miklu nær viðmælandanum. Hvers vegna benti hann ekki á að bankarnir ákváðu sjálfir að fara í samkeppni við sjóðinn? Hvers vegna spurði hann ekki um verðbólgúáhrifin af því að bankarnir hafa boðið allt að 100% lán?.

Bankarnir hafa tekið yfir stóran hluta af lánamarkaði fyrir íbúðalán. Gallinn er bara sá að þeir vilja enga áhættu taka og lána bara á þeim svæðum þar sem íbúðaverðið er hæst og áhættan því minnst. Íbúðalánasjóður hefur allt öðru hlutverki að gegna. Vilji maður byggja sér hús á Þórshöfn eða Breiðdalsvík, þýðir ekki að snúa sér til bankanna. Íbúðalánasjóður er þá eini kosturinn, (líklegast er að starfsmenn bankanna myndu líta á það sem mislukkaðan brandara að einhver hugsaði sér að byggja á þessum stöðum!) Og hvað eru bankarnir að gera núna? Eru þeir að draga úr framboði á lánsfé?

Nei, þvert á móti. Þeir auka lánsfé í umferð með því að bjóða nú íbúðalán í erlendri mynt – bjóða viðskiptavinum að endurfjármagna háu húsnæðislánin (sem væntanlega hafa ekki verið verðbólguhvetjandi að mati Vilhjálms Egilssonar) með svokölluðum myntkörfulánum.

Að hagkerfið þoli ekki að fólkið í landinu búi sómasamlega vekur mikla undurn – hitt vekur aftur á móti ekki undrun að fjármálamenn skuli hafa séð hagnaðarvon í þessari sjálfsögðu þörf og eigi sér málpípur útum allt.

 

hágé.

 

 

Áhrif þess að standa vaktina

 

Guðni Ágústsson, nýorðinn formaður Framsóknarflokksins, hefur rétt fyrir sér þegar hann heldur því fram að vinstri stjórn hefði ekki orðið lífvænleg. Röksemdafærsla hans er hinsvegar röng, þegar hann heldur því fram að VG sé ekki samstarfshæfur flokkur í ríkisstjórn. Hann, eins og margir fleiri, virðist ekki kunna að draga ályktun af því sem gerst hefur undanfarin ár, eins þótt hann hafi sjálfur nefnt hin nýju valdaöfl, með því að benda á að Baugur hafi tekið beinan þátt í kosningabaráttunni – já og Jóhannes í Bónus prívat og persónulega.

 

Vinstri stjórn hefði því miður ekki orðið vænlegur kostur eins og á stendur. Það er hörmulegt til þess að vita að vald hinnar nýríku borgarastéttar er orðið svo mikið að óraunhæft er að sinni að halda flokki hennar, Sjálfstæðisflokknum, utan stjórnar. Til þess þarf fylgi flokksins að minnka verulega. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál og hættulegt raunverulegu lýðræði. Hinir ríku ráða ekki einasta efnahagslífinu og hagkerfinu í heild, þeir hika ekki við að beita valdi sínu í pólitísku skyni. Þannig hefðu þeir getað gert vinstri stjórn lífið óbærilegt ef þeir hefðu kosið svo, með því að flytja fé og fyrirtæki úr landi með þeim rökum að hér væri ekki verandi fyrir stjórnleysi og ofursköttum.

 

Í annan stað nefnir Guðni ekki arfleifð Halldórs Ásgrímssonar og Davíðs Oddsonar. Halldór skildi Framsóknarflokkinn eftir í rúst, þannig að ef einhver flokkur vor ónothæfur í ríkisstjórn, var það Framsókn. Jóni Sigurðssyni verður ekki kennt um hvernig fór, heldur þeirri pólitík sem flokkurinn hefur staðið fyrir um árabil, að því ógleymdu að Halldór setti mikið leikrit á svið til þess eins að koma í veg fyrir að Guðni Ágústsson yrði formaður flokksins. Hvers vegna Halldór vildi ekki sjá Guðna í formannsstólnum er ekki auðskilið, Guðni er einmitt Framsóknarflokkurinn holdi klæddur, og hefur það auk þess langt umfram Halldór að vera stórskemmtilegur á sinn sérstaka hátt. Ömurlegasti vitnisburðurinn um arfleifð Halldórs og Davíðs er auðvitað stuðningurinn við innrásina í Írak. Nýja ríkisstjórnin ber þetta lík í lestinni, með því að segja það eitt að hún harmi Íraksstríðið. Hver gerir það ekki? Hún hefði líka átt að lýsa yfir harmi sínum vegna ástandsins í Súdan og Palestínu, en lét það ógert. Hvers vegna? Jú, vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn má ekki til þess hugsa að segja nokkuð sem litið verði á sem andstöðu við Bandaríkjastjórn, og gildir þá einu hver heldur um stjórnartaumana í Hvíta húsinu. Þar að auki liggur sú hefði í íslenskum stjórnmálum að stjórnmálamenn viðurkenni aldrei að þeir hafi haft rangt fyrir sér eða að hafa gert mistök. Eini maðurinn sem átti það til á sínum tíma var Steingrímur Hermannsson, forveri Halldórs Ásgrímssonar í formannsstóli Framsóknar. Allt annað mál er að iðrun Steingríms, sem kom oft fram, virtist litlu breyta. Þegar Halldór var tekin við hafði flokkurinn alltaf rétt fyrir sér, á hverju sem gekk.

 

Um nýju ríkisstjórnina, (sem gamall kunningi minn vildi kalla Baugalín), er það að segja að stefnuyfirlýsing hennar getur hæglega gefið fyrirheit um betri tíð fyrir þá sem lakast eru settir, og skynsamlegri stefnu í umhverfismálum. Stjórnarsáttmáli með svo ríka áherslu á velferðarmál hefur ekki sést í háa herrans tíð. Hins vegar blasir við sú hætta að óhemju mikil orka fari í boðaðar skipulagsbreytingar. Það er til dæmis ekkert smáverk að skipta Tryggingastofnun ríkisins upp í heilbrigðissvið og tryggingasvið, svo dæmi sé tekið. Á meðan er hætta á að ekkert tóm gefist til að bæta hag bótaþega. Þá vekur athygli að setja eigi nýjar reglur um tekjutengingar bóta þar sem aldraðir njóti betri kjara en öryrkjar. Hverju þetta sætir er ekki ljóst, en væntanlega þurfa samtök öryrkja að vera vel á verði og reyna að hafa áhrif á að hlutur öryrkja verði ekki fyrir borð borinn.

 

En hvers vegna er stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar með Sjálfstæðisflokkinn innanborðs uppfull af fyrirheitum um betri tíð í málum sem flokkurinn, eða hægri flokkar yfirleitt, hefur sannarlega ekki haft mikinn áhuga á undanfarna áratugi. Þegar Guðni Ágústsson segir að VG sé ekki stjórnartækur flokkur, mætti hann vel hafa í huga að einmitt VG hefur staðið vaktina í umhverfis- og velferðarmálum af meiri einurð en nokkur annar. Fyrir atbeina flokksins, og með þrautseigri málafylgju hefur flokknum tekist að hafa gríðarleg áhrif á viðhorf fólks til velferðar- og umhverfismála. Samfylkingin hefur að nokkru farið inná sömu braut, þannig að segja má að áhrifa VG gæti í stjórnarsáttmálanum. Hvernig til tekst um framkvæmdina skal ósagt látið, því ekki má gleyma að ýmis hættumerki um áframhaldandi einkavæðingu blasa við – hið augljósasta í nafni heilbrigðisráherrans, Guðlaugs Þórs.

 

hágé.

 

Ríkisstórnin lifir, að nafninu til. Hve lengi veit auðvitað enginn, kannski viku, mánuð eða í versta falli kjörtímabil.

Hinsvegar skiptir máli hvernig stjórnarandstaðan hagar sér, hvaða kosti hún hefur uppá að bjóða eins og sakir standa. Nú duga kosningaloforðin ekki lengur, heldur ruanveruleg pólitík. Borgarastéttin hefur töglin og hagldirnar, þótt Frámsókn og Sjálfstæðisflokkur hafi minnihluta kjósenda á bak við sig. Ef þeir flokkar vildu styrkja ríkisstjórnarinna, myndu þeir auðvitað kippa þriðja hægri flokknum uppí til sín. Frjálslyndir hafa aldrei farið dult með hvar þeir eru á hinu pólitíska litrófi, enda þótt kvótakerfið fari óumræðilega í taugarnar á þeim. Þjóðin hefur aftur á móti sætt sig við þetta kerfi og enginn dregur lengur í efa að sjávaráutvegurinn skilar miklum hagnaði, gagnstætt því sem áður var.

Vissulega lifir ríkisstjórnin, en hún er stórlega löskuð, sem vonlegt er. Framsóknarflokkurinn beið afhroð. Á þessum vettvangi hefur áður verið bent á að flokkurinn mun héðan í frá eiga í miklum erfiðleikum í þettbýlinu, einkum á höfuðborarsvæðinu. Miðjuflokkur, sem þar að auki hefur það orð á sér að vera fremur hægra megin við miðlínuna, hefur harla lítið hlutverk í borgarsamfélagi. Þessi þróun hefur líklega tekið ögn lengri tíma hér á landi en í grannlöndunum, en hún er óhjákvæmileg. Um leið og fækkar í sveitum landsins, þar sem miðjuflokkur ætti eðli málsins samkvæmt helst að eiga möguleika, þá vatnar undan flokkunum.

Framsókn styðst ekki lengur við kaupfélög og samvinnuhreyfingu – í besta falli við þá auðmenn sem fengu hluta af bönkunum á silfurfati. Að slíkur flokkur geti dugað Sjálfstæðisflokknum til lengdar er óhugsandi. Flokkarnir geta vissulega státað af meirihluta þingmanna – en er það nóg. Nei.
Burðug ríkisstjórn hefur skísrkotun útí þjóðfélagið, til að mynda til verkalýðssmtakanna eða samtaka atvinnurekenda, ella verður hún hvorki öflug né langlíf.

En hvað eru vinstri flokkarnir með að á prjónunum? Undirritaður er að vísu staddur erlendis og markast sjónarmiðin auðvitað af því. Fréttirnar sem borist hafa að heiman eru í betsa fallli mislukkaður brandari, jafnvel tóm della. Heyrst hefur að VG hafi boðið Framsókna að verja ríkisstjórn VG og SF falli, meðal annars með þeinm rökum að Framsókn fengi þá tækifæri til að eflla sig en hafa áhrif un leið. Í fyrsta lagi er manni spurn: hvenær varð það hlutverk vinstri flokkanna að efla Framsókn? Og í öðru er fullkominn óþarfi að nudda Framsókn upp úr ósigrinm á þennan hátt. Hver Framsóknarmaður með snefil af sjálfsvirðingu hlýtur að segja. Við verðum heldur í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn áfram en að verða einhverskonar hækja undi vinstri stjórn. Já, og meðal annarra orða: er eitthvert vit í því að fela Framsókn neitunarvald yfir því sem vinstri stjórn kynni að hafa á prjónunum. Þessi hugmynd er einfaldlega arfavitlaus – ef hún er þá sett fram í alvöru.

Vinstri flokkarnir verða að horfast í augu við það að þeir hafa ekki bolmagn, né heldur það traust hvor á öðrum að þeir get myndað trausta stjórn saman. Eina vitið er að gera bandalag við borgarastéttina, um tíma, um nýtt pólitískt prógramm. Hlé á stóriðjustefnunni en verulega uppbyggingu í því sem kallað er infrastrúktúr, og jafna stígandi í batnabdi lífskjörum fyrir þá sem lakast eru setir, hinir verða að bíða um sinn. Þetta er ekki flókið prógramm og á að vera aðgengilegt fyrir málsaðilja og í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins vek framkæmanlegt.

Hinsvegar þurfa vinstri flokkarnir, hvor þerirra sem á í hlut, að hafa kjark til að segja það sen segja þarfa og skilja þá að Sjálfstæðisflokkurinn, með auðmenn Íslands á bak við sig, eru lang sterkasts stjórnmálaflið í landiinu, sem naumast verður gengið franhjá að sinni..

hágé.

 

 

Hátækni(sjúkrahúsmistök?)

 

Flestum er vafalaust í fersku minni þegar Davíð Oddsson tilkynnti þjóðinni að nú væri búið að selja Símann, og nota ætti peningana sem fyrir hann fengust, meðal annars til að byggja hátæknisjúkrahús - eitt stykki, rétt sisvona fyrir 40 milljarða. Forsætisráðherrann fyrrverandi lét sig ekki muna um að ráðstafa ríkisfé mörg ár fram í tímann, þótt hann væri á förum úr ráðuneytinu og út úr pólitík.

Viðbrögðin við þessari hugmynd hafa verið afar einkennileg, líkast því að DO hefði sagt heilagan sannleika sem engin leið væri að efast um. Svo voru sýndar myndir af líkani af hinu væntanlega húsi sem ætlunin er að reisa á Landspítalalóðinni. "Besta" lausnin var talin vera heljar lengja með útskönkum og sýndist manni af hlutföllunum að húsið gæti orðið hálfur kílómetri á lengd.

 

Ég hef spurt ýmsa innan heilbrigðisgeirans: er það einmitt þetta sem við þurfum fyrir 40 milljarða? Svörin hafa verið á ýmsan veg. Sumir segja að engin leið sé að bæta aðstöðuna á Lands- og Borgarspítölum svo viðunandi verði nema byggja nýjan spítala. Aðrir eru á því að sameining spítalanna hafi verið óþörf, hún hafi kannski sparað einhverja peninga þegar til lengri tíma er litið, en ekki leyst fjölmörg mál sem bíða úrlausnar.

 

Leikmanni sýnist ýmsir aðrir kostir í stöðunni, sem jafnvel gætu skilað miklu betri árangri og það á fleiri sviðum. Fyrst mætti hugsa sér að bæta aðstöðuna á sjúkrahúsunum í Reykjavík, þess vegna fyrir 10 milljarða á hvora stofnun. Þar næst er ástæða til að spyrja: Má ekki búa til net sjúkrahúsa sem hafi með sér eðlilega verkaskiptingu og sérhæfingu? Nota til að mynda hinn helming fjárins (20 milljarða) til að efla sjúkrahúsin í nágrenni Reykjavíkur, á Akranesi, Stykkishólmi, Selfossi, Keflavík og Hafnarfirði og fela þeim um leið sérhæfð verkefni við hæfi. Það getur ekki verið skilyrði að öll "hátæknin" sé í einu og sama húsinu á Landspítalalóðinni. Sérfræðingar geta unnið á hvaða s"júkrahúsi sem er, óháð búsetu þeirra sjálfra. Með þessu móti væri líka stigið mikilvægt skref til að efla byggðirnar og auka fjölbreytini í atvinnubramboði.

 

Í annan stað verður manni á að spyrja: er ekki allt of litlum peningum varið til fyrirbyggjandi aðgerða? Við fáum nánast daglega fréttir af því að Vesturlandabúar, þar með taldir Íslendingar séu allt of feitir. Ein leiðin til að bjarga offitusjúklingum nýtur mikilla vinsælda um þessar mundir. Fólk er lagt inn á Landspítalann og gerð á því "hátækniaðgerð" og mikið rétt: mörgum er bjargað með þessum hætti, sem betur fer. Á hinn bóginn vita allir að offitan er oftast heimatilbúið vandamál (ekki alltaf), fólk hreyfir sig of lítið og borðar of fábrotinn og óhollan mat. Má ekki hugsa sér að Lýðheilsustöð fái miklu meira fjármagn í því skyni að fá fólk til að breyta lífsvenjum sínum, þannig að minni þörf verði fyrir "hátæknina"?.

 

Með því að efla sjúkrahúsanetið í stað þess að beina megin hluta fjármagnsins í eitt verkefni skapast um leið tækifæri til að styrkja heilsugæslustöðvarnar og verkefni á sviði heilsueflingar. Mér er mæta vel ljóst að ekki er hlaupið að því að fá fólk til að breyta háttum sínum en reynslan kennir að það er hægt. Þannig hefur dregið stórlega úr reykingum, og nú er svo komið að tveir þriðju þjóðarinnar vilja reyklausa veitingastaði. Fyrir fáeinum árum þótti sjálfsagt að allir sem vildu mættu reykja hvenær sem þeim sýndist (og sérstaklega á veitingastöðum) alveg óháð því þótt viðkomandi eyðilegði loftið fyrir öllum hinum, þar á meðal börnum. Tóbaksvarnarlög, að viðbættum áróðri gegn reykingum, sem byggir nær undantekningarlaust á vísindalegum niðurstöðum um skaðsemina hafa sannað gildi sitt, þannig að "hátækniaðgerðum" fækkar.

 

Heilsugæslustöðvar ættu að fá aukið hlutverk sem beinist ekki einungis að því að gæta heilsunnar og vera til taks þegar eitthvað bjátar á. Þær ættu líka að verða miðstöðvar heilsueflingar fyrir fólk sem er ekki orðið veikt. Íslendingar fara þúsundum saman í "ræktina". Það er vissulega góðra gjalda vert og kemur vafalítið mörgum að gagni. Gallinn við "ræktina" er hins vegar oft sá að þar vantar fólk með kunáttu í þjálfun og heilsueflingu, þótt tækin sem notuð eru séu vissulega "hátæknileg".

 

Aldrei verður komist hjá að hafa í landinu fullkomin sjúkrahús, hvort sem menn kjósa að kenna þau við hátækni eða eitthvað annað. Á hinn bóginn er ástæða til að staldra aðeins við þegar menn hafa allt í einu 40 milljarða til að byggja (sem er alveg ótrúlega vinsælt í þessu landi) og spyrja hvort ekki megi nota eitthvað af þessu fé á þann hátt að menn geti sloppið með að byggja minna og náð jafnvel um leið fjölþættari árangri?

hágé.

 

 

Háttvirt atkvæði

 

 

Fyrir okkur, hin háttvirtu almennu atkvæði, getur undirbúningur kosnininga verið í meira lagi skemmtilegur, jafnvel þó maður geri ekkert nema að fylgjast með, eins og undirritaður. Skemmtilegast af öllu er að sjá ótrúlegt hugarflug frambjóðendanna, einkum þeirra sem eru að reyna að verja völd sín.

 

Þannig gerðist það á dögunum að Björn Ingi Hrafnsson, oddviti framsóknarmanna í Borgarstjórn Reykjavíkur tilkynnti upp úr þurra að Faxaflóahafnir (en þar er hann líklega stjórnarformaður) væru reiðubúnar að leggja Sundabraut, þar með talin göng hluta leiðarinnar, alla leið uppá Kjalarnes á sinn kostnað og sjá um að reka mannvirkið. Sömu dagana lét Sjóvá í ljós einlægan áhuga á að tvöfalda veginn frá Selfossi til Reykjavíkur. Samgönguráðherra vissi ekki hvaðan á sig stóð veðrið, en varð harla glaður og ku hafa breytt viku gamalli stefnu sinni varðandi annaðhvort eða bæði mannvirkin án þess að taka eftir því.

 

Nú eru hvorki Sjóvá né Björn Ingi í framboði, svo mér sé kunnugt, en ekki fór á milli mála hverjum þetta framtak átti að koma til góða svona rétt fyrir kosningar. Háttvirt atkvæði hafa nefnilega áhuga á samgöngubótum sem vonlegt er, segja má að hvert sem litið er sé verk að vinna í þeim efnum og stundum er eins og samgönguráðherrann viti ekki sitt rjúkandi ráð - í hvern fjandann á að ráðast næst? Ríkisstjórnarflokkarnir sjá þetta eins og aðrir og geta ekki verið á móti svö þörfum framkvæmdum og Björn Ingi og Sjóvá buðu.

 

Umræður um Reykjavíkurflugvöll eru komnar á flug eina ferðina enn. Fólk útá landi vill völlinn kyrran í Vatnsmýri en yfirvöldin í borginni hafa ákveðið að hann skuli fara, sem eðlilegt er. Ef maður er Vinstri grænn má maður alls ekki vera á því að flytja völlinn á Löngusker - það er brot á rétttrúnaðinum. Það er því með hálfum huga að undirritaður, sem hefur þegar kosið VG utan kjörfundar, viðurkennir að langflottast sé að hafa völlinn á Lönguskerjum. Þetta eru auðvitað svik við málstaðinn, en þegar maður er orðinn gamall og hefur eftir því minna vit á málunum, að áliti þeirra sem vitið hafa, þá gerir ekkert til að taka sér frelsi til að hugsa sjálfstætt. Og hvað er svona merkilegt við Löngusker að ekki megi nýta þau sem undirstöðu undir flugvöll? Ég hef aldrei barið skerin augum, enda skilst mér að þau hverfi alveg á flóði en ég játa hreinskilnislega að þeim hefur verið komið skynsamlega fyrir þar sem þau eru - aldeilis upplögð undirstaða fyrir flugvöll.

 

Á dögunum komu fréttir af Vestfjörðum þess efnis að hugsanlegt væri að reisa þar olíuhreinsunarstöð, sem kallaði á 500 starfsmenn, en hvað hún átti að hreinsa mikla olíu og hversu vel, tók ég ekki eftir. Bæjarstjórinn á Ísafirði varð harla glaður - maður segir ekki nei takk við 500 nýjum störfum, það segir sig sjálft. Hins vegar hafa Vestfirðingar hingað til ætlað sér að gera útá það að fjórðungurinn sé án stóriðju. Bæjarstjórinn komst í vanda, rétt eins og flokksbróðir hans samgönguráðherrann, en að athuguðu máli áttaði hann sig: Við verðum fyrst að skilgreina hvort olíuhreinsunarstöð sé stóriðja eða ekki. Ef hún er það ekki þá er allt í lagi. En sá galli er á þessari væntanlegu gjöf Njarðar að stöðin, jafnvel þó hún yrði skilgreind sem létt handverk, eða jafnvel heimilisiðnaður, þarf svo mikið flatlendi að það er varla finnanlegt í fjórðungnum. Olía er ein helsta auðlegð heimsins en jafnframt eitt alvarlegasta vandamálið, vegna gróðurhúsalofttegunda sem myndast þegar hún er brennd. Hreinsun olíunnar ku vera eitt rosalegt svínarí ef eitthvað fer úrskeiðis, sem lögmálið segir að muni gerast. Ég verð þess vegna að játa að mér finnst í meira lagi hæpið að bjóða háttvirtum atkvæðum fyrir vestan uppá að hverfa frá stóriðjulausum fjórðungi og taka upp "smáiðnað" eins og hreinsun á olíu með 500 starfsmönnum og einhvernveginn finnst mér að bæjarstjórinn ætti að forðast orðaleiki í þessu sambandi en horfa frekar á veruleikann.

 

"Skemmtilegust" af öllu er þó sú nýja sýn Framsóknar að héðan í frá komi stóriðjuáform og tilheyrandi virkjanir ekki ríkisvaldinu við. Valgerður Sverrisdóttir hefur í samræmi við þetta sagt: Ef Húsvíkingar vilja reisa álver á Bakka þá er það ekki hlutverk mitt sem stjórnmálamanns að vera á móti því, jafnvel stöðva uppbyggingu slíks þjóðþrifafyrirtækis. Þetta er ákaflega spennandi hugmyndafræði - ríkisvaldið vísar frá sér allri ábyrgð á mikilfenglegustu auðlindanotkun landsins! Ef íbúar í Garðinum vilja reisa álver hjá sér, nú þá gera þeir það og svo framvegis. Nú er það auðvitað enginn glæpur í sjálfu sér að framleiða ál, en það er því miður ekki öllu fórnandi fyrir. Tvö möguleg álver á Reykjanesskaganum (fyrir utan hugsanlega stækkun Alcan) eins og bregður nú fyrir, í Helguvík og á Keilisnesi, kalla að sögn á allan virkjanlegan jarðvarma á Reykjanesi. Það er heldur enginn glæpur útaf fyrir sig að virkja jarðvarma en getur ein ríkisstjórn með fulle fem sagt: svona nokkuð er mál heimamanna, og þeirra einna. Sem háttvirt atkvæði spyr ég af þessu tilefni: Má þá bara sleppa stórauðvaldinu lausu í auðlindir landsins undir þeim formerkjum að "heimamenn" séu að virkja og iðja með ál og olíu?

 

Þegar ég held áfram svona vangaveltum er eins og gamanið af undirbúningi kosninganna fari örlitið að grána, sérstaklega þegar þess er gætt að talsverðar líkur eru á að meirihluti háttvirtra atkvæða ætli að setja ríkisstjórnarflokkana á vetur, einu sinni enn. Kannski fylgir því meiri alvara en skemmtun að vera atkvæði þegar allt kemur til alls - því reynslan kennir manni að minnihlutinn er ekki jafn háttvirtur og meirihlutinn, jafnvel þótt hann sé harla naumur.

hágé.

 

Hvað er að gerast?

 

Skoðanakannanir um fylgi við flokka gefa margvíslegar aðrar upplýsingar um kjósendur. Gallup birtir vikulega kannanir, unnar fyrir Ríkisútvarpið og Morgunblaðið. Fréttablaðið og Blaðið birta líka sínar kannanir. Oft er erfitt að trúa niðurstöðunum, svo gerólíkar sem þær eru, þótt kannanirnar séu unnar á sama tíma. Þannig birtir Morgunblaðið, laugardaginn 14. apríl, niðurstöður könnunar Gallups, sem er mjög í sama anda og fyrri kannanir. Hún sýnir að stjórnarflokkarnir eru við það að halda velli en ekki má miklu muna, Sjálfstæðisflokkurinn fær nokkuð meira fylgi en í síðustu kosningum en Samfylkingin og Framsókn verulega minna. Aftur á móti sýnist VG ætla að stórauka fylgi sitt, samkvæmt könnuninni.Daginn eftir birtist könnun í Fréttablaðinu og þar er annað uppi á teningnum. Sjálfstæðisflokkurinn stórbætir við sig en VG tapar að sama skapi, SF bætir líka við sig en aðrir flokkar eru á líku róli. Þetta nægir til þess að ríkisstjórnin heldur velli ef niðurstaða kosninganna verður í þessa veru.

Mismunur milli kannanna er almennt talinn eðlilegur, meðal annars vegna þess að aðferðirnar sem beitt er eru mismunandi, bæði spurningarnar og líka útreikningarnir. Í könnun Fréttablaðsins er ekki tekið fram hvernig kjósendur skiptast eftir kynjum. Það er hins vegar gert í könnun Gallups. Þá koma merkilegir hlutir í ljós. Nálega tveir þriðju karla (65,6) kjósa þá flokka sem alls ekki vilja kenna sig við vinstri - D, B, F, Í - en þriðjungur kvenna (33.4%). Um þriðjungur karla (33,8%) hyggst kjósa vinstri flokkana tvo (VG og SF) en nálega tveir þriðju kvenna (65,2%). Rétt er að vekja athygli á að lítilsháttar skekkja kemur fram þegar tölurnar eru lagðar saman, eða um og innan við 1%.

Hvað segir þetta okkur ef rétt reynist? Hvað er í rauninni að gerast meðal kjósenda? Hjá báðum blokkunum hlýtur þetta að vekja menn til umhugsunar og ætti sérstaklega að leiða til viðbragða hjá VG. Samkvæmt könnuninni ætla einungis um 19% karla að kjósa vinstri græna en yfi 45% Sjálfstæðisflokkinn. Hlutfallið er enn lægra hjá Samfylkingunni. Þetta virðist benda til þess að vinstri flokkarnir séu að breytast í einskonar kvennalista með léttri íblöndun af körlum. Svo sjálfsagt og eðlilegt sem það er að flokkarnir leggi áherslu á kvenréttindi og kvenfrelsi, þá virðist þeim alveg sjást yfir það að ýmis vandamál sem sérstaklega snúa að körlum þarfnast líka úrlausnar.

Eins og samfélagsumræðan hefur verið undanfarin ár mætti ætla að allir karla sætu yfir hlut kvenna og kæmu í veg fyrir að þær næðu rétti sínum. Þetta er auðvitað rangt og það sem verra er: stækandi hópur karla situr eftir, ekki í kapphlaupi við konur heldur virðist þessi hópur njóta minni lífsgæða. Þetta birtist strax í efstu bekkjum grunnskóla. Rannsóknir benda til þess að strákum líði almennt verr í skólunum en stelpum. Þegar í framhaldsskólann kemur hætta yfir 40% nemenda námi án þess að ljúka prófi og þar mun hlutur stráka vera miklu stærri en stelpna. Á almennum vinnumarkaði eru að sögn um 40% vinnuaflsins með grunnskólapróf eða ekki einu sinni það. Hvernig þetta skiptist á milli karla og kvenna er mér ekki ljóst, en hef fyrir satt að þar séu karlar í miklum meirihluta. Auk þess má draga ályktun af aðsókn að fullorðinsfræðslu og æðri skólum. Þar eru konur nú talsvert fleiri en karlar og alveg sérstaklega í fullorðinsfræðslu.

Lífsgæði mælast í miklu fleiri atriðum en krónum og aurum. Þannig er fyrst rétt að benda á að þótt karlar sitji í flestum stjórnunarstöðum og hafi gríðarlegar tekjur, þá breytir það engu fyrir allan þorra karlmanna, sem hafa að sönnu nokkru hærri laun en konur, en ekki neitt í líkingu við það sem fámennur hópur hálaunakarla hefur. Fjölmargar upplýsingar benda til þess að menningarleg þátttaka karlmanna sé miklu minni en kvenna, færri karlar fari í leikhús, sjái myndlistarsýningar, fari á tónleika og eftir því sem ég kemst næst fá þeir lánaðar miklu færri bækur á söfnum en konur. Einhverra hluta vegna virðast karlar ekki hafa lag á að nýta sér þau fjölmörgu tilboð sem auðga mannlífið til jafns við konur. Hér skiptir vinnutími væntanlega einhverju máli, karlar vinna yfirleitt lengri vinnutíma utan heimilis en konur, en vafalaust kemur miklu fleira til.

hágé.

 

Umræður um pólitísk viðfangsefni taka stundum á sig kyndugar myndir. Þannig hafa upphafist "spakir" menn, einkum úr röðum Sjálfstæðisflokksins, með ýmiskonar staðhæfingar eftir álverskoningarnar í Hafnarfirði, eins og þær að úrslitin gildi ekki nema út þetta kjörtímabil. Varaformaður flokksins hefur haldið því fram að kosið hafi verið allt of seint, enn aðrir halda því fram að Alcan geti stækkað iðjuverið á núverandi lóð, hafi til þess framleiðsluleyfi og þurfi hvorki að spyrja kóng né prest. Með öðrum orðum: þetta fólk er að leita leiða til að uppfylla óskir Alcan en ekki Hafnfirðinga. Svona röksemdafærsla er eins og að rétta kjósendum einn á lúðurinn.

Þetta eru skringilegar staðhæfingar, einkum sú að niðurstaðan gildi bara í þrjú ár, til loka kjörtímabilsins. Eftir næstu kosningar geti nýr meirihluti tekið hvaða afstöðu sem hann vill - heimilað stækkun án þess að spyrja nokkurn mann. Af þessu tilefni má auðvitað spyrja: Hvers vegna ætti hún að gilda í þrjú ár, af hverju ekki ár, eða jafnvel misseri, hugsanlega viku?

Hvað er íbúalýðræði? Er það ekki meðal annars að skjóta afdrifaríkum efnum undir dóm íbúanna, fá þeim tækifæri til að taka ákvörðun í mikilvægum málum? Að láta sér detta í hug að nýr meirihluti geti hunsað vilja íbúa í Hafnarfirði eru í hæsta máta furðulegt. Kosningin fór fram án nokkurra fyrirvara, þannig að öllum mátti að vera ljóst (fyrir löngu) að niðurstöðunni yrði ekki breytt nema með nýrri kosningu um sama mál. Það er ekki einu sinni á valdi bæjarstjórnarinnar að breyta ákvörðuninni, án þess að bera hana undir kjósendur. Það að ekki séu til lög um íbúakosningar, eða íbúalýðræði, breytir heldur ekki eðli málsins.

Bæjarstjórn Hafnarfjarðar er lögmætt stjórnvald í sveitarfélaginu og setur sér reglur sem félagsmálaráðuneytið staðfestir. Í þeirri reglugerð er ákvæði um að leggja mikilvæg mál fyrir kjósendur í almennri kosningu. Hvaða mál verða talin nógu mikilvæg í þessu samhengi er á valdi bæjarstjórnar, eða fjórðungs kjósenda í Firðinum með undirskrift sinni. Þetta fyrirkomulag er einfalt og auðskilið, hverjum sem kærir sig um.

Hitt er miklu alvarlegra að "málsmetandi" menn gera því skóna í alvöru að álverið verði stækkað þrátt fyrir andstæðan vilja bæjarbúa. Haldi stjórnarflokkarnir völdum eftir kosningarnar í vor má fastlega reikna með því að þeir muni gera það sem í þeirra valdi stendur til að ganga að óskum Alcan um stækkun. Fyrirtækið er líklegt til að leita allra leiða til að auka við framleiðsluna af þeirri einföldu ástæðu að hér á það kost miklu ódýari raforku en annarsstaðar í Evrópu, og þó víðar væri leitað. Með öðrum orðum: Alcan er líklegt til að leita leiða til að komast fram hjá höfnun Hafnfirðinga og það sem meira er: Stjórnarflokkunum er trúandi til að veita félaginu fulltingi í málinu.

Annað mál er til umræðu um þessar mundir og er enn einkennilegra. Dómsmálaráðherra, Björn Bjarnason, hefur viðrað hugmyndir um að stofna svokallað varalið. Liði þessu er ætlað að vera lögreglunni til fulltingis þegar mikið liggur vil, til dæmis ef hryðjuverkamenn gerðu í alvöru vart við sig hér. Ráðherrann segir að varaliðið verði ekki her og ekki vopnað.

Bíðum aðeina við:

Óvopnað varalið, berhent að kljást við alþjóðlega hryðjuverkamenn. Er ekki eitthvað athugavert við röksemdafærslu ráðherrans? Hryðjuverkamenn eru ekki þekktir að því að mæta óvopnaðir til leiks og hingað til hafa þeir ekki verið vandir að meðölum. Mjög sjaldgæft, ef ekki með öllu óþekkt er að þeir bjóði mönnum í eina bröndótta, sjómann eða krók til dæmis. Þeirra vandi er þvert á móti að skjóta og sprengja fyrst og spyrja svo, eða það sem vanalegra er að láta aðra spyrja en sprengja sjálfa sig í loft upp.

Galdramaðurinn Björn Bjarnason ætlar sem sé að tefla fram berhentum víkingum gegn nútíma hryðjuverkamönnum og sennilega líka gegn liðsmönnum alþjóðlegra glæpahringja sem nú teygja anga sína hingað til lands. Nú er það fjarri mér að efast um hreysti afkomenda víkinga, þeir eru vísir með að rétta svipljótum útlendingum einn á lúðurinn ef þeir eru með kjaft. Aftur á móti er ég ekki jafn viss um að aðkomumennirnir telji sig hafa tíma til að bíða eftir vel útilátnu kjaftshöggi, og geri sér því lítið fyrir og skjóti andstæðinginn áður en hann hefur ráðrúm til að lyfta hendi.

Að ráðherra dómsmála, með áratuga reynslu af þvargi um "öryggismál" skuli leggja upp með svona röksemdafærslu, er til marks um þann vana hans og fleiri stjórnmálaforingja af hans sauðahúsi að tala ekki um það sem þeir eru með í huga og segja ekki frá afleiðingum hugmynda sinna. Þess í stað fara þeir eins og kettir í kringum heitan graut, og minnast ekki á það sem máli skiptir. Í þessu tilfelli er vopnlaust varalið í besta falli brandari en í versta falli vísir að íslenskum her sem verður vopnaður, og í samvinnu við "greiningardeildir", sem sami ráðherra hefur áhuga á að koma upp, má alveg eins nota gegn innlendum mönnum sem vafasömum erlendum gestum.

hágé.